fa سوءاستفاده از حق شکایت در نظام عدالت کیفری ایران؛ آسیبشناسی پدیده شاکیان حرفهای و الگوی پاسخ متوازن تخصصي Special پژوهشي Research <span style="font-size:13pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;B Mitra&quot;"><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black">چکیده</span></span></span><span dir="LTR" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black"></span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:13pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;B Mitra&quot;"><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black">حق شکایت کیفری از جلوه‌های اساسی حق دادخواهی و حمایت از بزه‌دیده است؛ بااین‌حال، در موارد استثنایی ممکن است به ابزاری برای فشار، انتقام یا تحمیل هزینه بر اشخاص و دستگاه قضایی تبدیل شود. اصطلاح &laquo;شاکی حرفه‌ای&raquo; در حقوق ایران عنوان قانونی مستقلی ندارد و استفاده از آن بدون معیارهای عینی می‌تواند موجب برچسب‌زنی و محدودسازی حق دسترسی به عدالت شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، این مسئله را در قالب &laquo;سوءاستفاده از حق شکایت&raquo; بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد صرف تعدد شکایت، صدور قرار منع تعقیب، حکم برائت یا شکست مکرر شاکی برای احراز سوءاستفاده کافی نیست؛ بلکه عواملی مانند علم به خلاف واقع بودن ادعا، هدف نامشروع، جعل یا دستکاری دلیل، تکرار شکایت‌های مبتنی بر موضوع واحد و تحمیل بار نامتناسب بر طرف مقابل و دستگاه قضایی باید هم‌زمان ارزیابی شود. در حقوق ایران، اصول ۳۴ و ۴۰ قانون اساسی، مواد ۶۴ تا ۶۹ قانون آیین دادرسی کیفری، مقررات ناظر بر افترا و نشر اکاذیب و نیز تبصره ماده ۱۰۹ قانون آیین دادرسی مدنی ظرفیت‌هایی پراکنده برای مواجهه با این پدیده فراهم کرده‌اند. پژوهش پیشنهاد می‌کند به‌جای جرم‌انگاری مبهم &laquo;شکایت واهی&raquo;، از نظام ارزیابی مبتنی بر شاخص‌های عینی، جبران خسارت، مقابله با ادله ساختگی و در موارد استثنایی، محدودیت‌های قضایی متناسب و قابل اعتراض استفاده شود</span></span></span><span dir="LTR" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black">.</span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:13pt"><span style="text-justify:inter-ideograph"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;B Mitra&quot;"><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black">واژگان کلیدی</span></span></span><span dir="LTR" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black">: </span></span></span><span lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:115%"><span style="color:black">حق شکایت، شاکی حرفه‌ای، سوءاستفاده از حق، شکایت واهی، عدالت کیفری</span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif"><b><i><span style="color:black">Abstract</span></i></b><i><span style="color:black"></span></i></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif"><i><span style="color:black">The right to file a criminal complaint is a core component of victim protection and access to justice. Yet, in exceptional cases, complaint mechanisms may be weaponized to harass, retaliate, obtain illegitimate advantages, or exhaust judicial resources. Iranian law does not recognize &ldquo;professional complainant&rdquo; as an autonomous criminal category; therefore, person-based labeling risks deterring legitimate victims. Using a descriptive-analytical and comparative method, this article reframes the issue as abuse of the right to complain and examines Iranian law alongside selected common-law approaches to vexatious litigation and abuse of process. The study finds that repeated complaints, acquittals, or dismissals cannot by themselves establish abuse. Relevant indicators should instead include knowledge of falsity, improper purpose, fabrication or manipulation of evidence, repeated proceedings arising from substantially identical facts, and disproportionate burdens imposed on defendants and judicial institutions. Iranian law contains fragmented responses through constitutional guarantees, criminal procedure rules, defamation-related offences, and the civil-law model of security against vexatious claims, but lacks an integrated criminal-justice management framework. The article proposes a graduated model: early issue-based assessment, privacy-protective linkage of related cases, effective prosecution of fabricated evidence, civil compensation for proven direct loss, and only in exceptional cases narrowly tailored, reviewable filing restrictions. Such a model protects genuine access to justice while preventing the criminal process from becoming an instrument of coercion.</span></i></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:115%"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif"><i><span style="color:black">Keywords: Right to Complain; Abuse of Process; Vexatious Litigants; Criminal Justice; False Accusation; Access to Justice</span></i></span></span></span><br> &nbsp; واژگان کلیدی: حق شکایت, شاکی حرفه‌ای, سوءاستفاده از حق, شکایت واهی, عدالت کیفری Keywords: Right to Complain, Abuse of Process, Vexatious Litigants, Criminal Justice, False Accusation, Access to Justice 79 0 http://ilrjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-1321-1&slc_lang=fa&sid=1 amir golestanimoghadam امیر گلستانی مقدم golestaniamir72@gmail.com 10031947532846001480 10031947532846001480 Yes mohammad khani محمد خانی Mohammad.khani@iau.ac.ir 10031947532846001481 10031947532846001481 No